Poradnik dla Polaka w Kalifornii

🪪 Wizy i Karty Pobytu

• USCIS — Urząd Imigracyjny USA. Wszystkie wnioski: Green Card, zmiana statusu, pozwolenie na pracę (EAD), zaproszenie.
• Loteria wizowa (DV Lottery) — co roku ok. 50 000 wiz. Rejestracja zwykle w październiku na stronie dvprogram.state.gov.
• ESTA / Visa Waiver — Polska jest w programie Visa Waiver od 2019. Pozwala na pobyt turystyczny do 90 dni bez wizy.

🏛️ Obywatelstwo USA (Naturalizacja)

• Formularz N-400 — wniosek o naturalizację. Wymagane: 5 lat z Green Card (3 lata dla małżonków obywateli US).
• Egzamin — test z angielskiego i wiedzy obywatelskiej (100 pytań, trzeba odpowiedzieć na 6 z 10).
• Podwójne obywatelstwo — Polska uznaje podwójne obywatelstwo. Można być obywatelem US i PL jednocześnie.

⚖️ Darmowa Pomoc Prawna

• Legal Aid Foundation of LA (LAFLA) — darmowa pomoc prawna w sprawach imigracyjnych dla osób o niskich dochodach.
• CHIRLA — Coalition for Humane Immigrant Rights. Pomoc w DACA, TPS i sprawach imigracyjnych.
• Polscy adwokaci imigracyjni w LA — lista na stronie Konsulatu RP i w katalogu firm PoloniaSoCal.

🛡️ Covered California

Marketplace ubezpieczeń zdrowotnych z dopłatami rządowymi. Dla osób, które zarabiają za dużo na Medi-Cal ale nie mają ubezpieczenia przez pracodawcę.

• Open Enrollment: Listopad 1 — Styczeń 31 każdego roku
• Dopłaty: Na podstawie dochodu — wielu płaci mniej niż $50/miesiąc

🚑 Opieka w Nagłych Wypadkach

• 911 — Numer alarmowy (policja, straż pożarna, pogotowie). Mówią po polsku przez tłumacza!
• Szpitalne ER — muszą przyjąć KAŻDEGO niezależnie od ubezpieczenia czy statusu imigracyjnego (prawo EMTALA).
• Urgent Care — tańsza i szybsza alternatywa dla ER przy mniej poważnych urazach. Wiele klinik bez umówienia.

🧠 Zdrowie Psychiczne

• 988 Suicide & Crisis Lifeline — zadzwoń lub wyślij SMS 988. Tłumacze w wielu językach.
• NAMI (National Alliance on Mental Illness) — wsparcie, grupy, edukacja. Linia informacyjna: 1-800-950-NAMI.
• Polskojęzyczni terapeuci — szukaj na Psychology Today (filtr: Polish language) lub zapytaj Konsulat RP.

🔒 Twoje Prawa jako Pracownik

• Prawo do zapłaty: Pracodawca MUSI wypłacić za KAŻDĄ przepracowaną godzinę — niezależnie od statusu imigracyjnego.
• Nadgodziny: Po 8h dziennie lub 40h tygodniowo — stawka 1.5x. Po 12h — stawka 2x.
• Przerwy: 30 min płatna przerwa na posiłek co 5h. 10 min przerwa na odpoczynek co 4h.
• Choroba: Minimum 5 dni płatnego zwolnienia chorobowego rocznie w CA.
• Zakaz dyskryminacji: Nikt nie może cię dyskryminować ze względu na narodowość, język czy pochodzenie.

🏗️ Bezpieczeństwo w Pracy

• Cal/OSHA — Urząd Bezpieczeństwa Pracy w CA. Zgłoś niebezpieczne warunki: 1-800-963-9424.
• Workers' Compensation — jeśli doznajesz urazu w pracy, pracodawca MUSI pokryć koszty leczenia i wypłacić odszkodowanie. Status imigracyjny NIE ma znaczenia.
• Odwet jest nielegalny: Pracodawca nie może cię zwolnić za zgłoszenie problemu, złożenie skargi lub dochodzenie swoich praw.

📋 Pracodawca i Podatki

• W-2 vs 1099: Większość pracowników powinna dostawać W-2 (pełne prawa). Jeśli dostajesz 1099, możesz być błędnie sklasyfikowany (AB5).
• ITIN — Individual Taxpayer ID. Jeśli nie masz SSN, możesz złożyć zeznanie podatkowe z ITIN (formularz W-7).
• Darmowa pomoc podatkowa: VITA (Volunteer Income Tax Assistance) — darmowe rozliczenie podatkowe. Szukaj na irs.gov/vita.

🔑 Prawa Lokatorów w CA

• Rent Control (AB 1482): Roczna podwyżka czynszu max 5% + inflacja (max 10%). Dotyczy budynków starszych niż 15 lat.
• Eksmisja: Właściciel musi podać „uzasadniony powód" (just cause) do eksmisji. 30-60 dni wypowiedzenia.
• Kaucja: Max 1 miesiąc czynszu. Właściciel ma 21 dni na zwrot po wyprowadzce.
• Dyskryminacja: Właściciel NIE MOŻE odmówić wynajmu ze względu na narodowość, język, status imigracyjny.

🏘️ Programy Pomocy Mieszkaniowej

• Section 8 (Housing Choice Voucher) — bony mieszkaniowe pokrywające część czynszu. Długie listy oczekiwania.
• HACLA — Housing Authority of the City of LA. Zarządza programami mieszkaniowymi i Section 8.
• 211 LA — zadzwoń 211 po informacje o schroniskach, pomocy z czynszem, mediach (prąd, gaz, woda).

📝 Praktyczne Porady

• Credit Score: Buduj historię kredytową — zacznij od zabezpieczonej karty kredytowej (secured credit card). Czynsz możesz raportować przez Experian Boost.
• Szukanie mieszkania: Zillow, Apartments.com, Craigslist (uwaga na oszustwa!), Facebook Marketplace, polskie grupy FB.
• Umowa najmu: ZAWSZE podpisuj pisemną umowę. Zachowaj kopię. Jeśli nie rozumiesz po angielsku — poproś o pomoc przed podpisaniem.